بررسی بقایای یک کشتی جنگی متعلق به دوران میتریدات ششم در ساحل فاناغوریا، دریچه‌ای نو به مهندسی دریایی باستان گشوده است. یافته‌های مؤسسه باستان‌شناسی آکادمی علوم روسیه نشان می‌دهد که چگونه صنعتگران آن دوران با بهره‌گیری از آلیاژهای مسی و روش‌های دقیق نگهداری، ناوگان این پادشاه را برای دهه‌ها حضور در جنگ‌های طولانی با روم، مستحکم و آماده نگاه می‌داشتند.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، بیش از ۲ هزار سال، بقایای یک کشتی جنگی در زیر آب‌های ساحلیِ فاناغوریا، شهری باستانی در کرانه دریای سیاه، آرمیده بود. رسوبات بخش زیادی از بدنه باقی‌مانده کشتی را پوشانده بودند، اما میخ‌های مسی، اتصالات فلزی و یک منقاره برنزی در کنار الوارهای کشتی سالم مانده بودند. روی این منقاره جنگی، نقش ستاره‌های پنج‌پر و هلال‌ها دیده می‌شد؛ نمادهایی که به باستان‌شناسان کمک کرد این کشتی را به میتریدات ششم اوپاتور مرتبط کنند.
این نام در قرن نخست پیش از میلاد در روم به‌خوبی شناخته شده بود. میتریدات بر پونتوس فرمانروایی می‌کرد، پادشاهی قدرتمندی در اطراف دریای سیاه ایجاد کرده بود و دهه‌ها با گسترش قلمروی روم جنگید. اکنون پژوهشگران به جای تمرکز بر جنگ‌های او، به فناوری به‌کاررفته در یکی از کشتی‌های مرتبط با ناوگان او پرداخته‌اند و فلزاتی را بررسی کرده‌اند که کشتی را در کنار هم نگه می‌داشتند و به آن امکان می‌دادند سال‌ها به خدمت ادامه دهد.
نتایج این پژوهش چیزی فراتر از ترکیب چند شیء باستانی را آشکار می‌کند. این یافته‌ها نشان می‌دهند که کشتی‌سازان از اتصالات مسی بادوام استفاده می‌کردند، آلیاژهای مختلف را آزمایش می‌کردند، بخش‌های آسیب‌پذیر بدنه را تقویت می‌کردند و یک منقاره جنگی دریایی را از آلیاژی برنزی می‌ساختند که توانایی تحمل استفاده سنگین را داشت. این مطالعه نگاهی کم‌سابقه به مهندسی عملی و فنی ناوگانی در دریای سیاه ارائه می‌دهد؛ ناوگانی که در یکی از دشوارترین جنگ‌های شرقی روم فعالیت می‌کرد.
یک کشتی جنگی در زیر فاناغوریا
باستان‌شناسانِ زیر آب در سال ۲۰۱۲ بخش زیرین باقی‌مانده این کشتی را در بندر فاناغوریا پیدا کردند. حدود ۱۶ متر از بدنه کشتی در زیر بیش از ۱.۵ متر رسوبات بستر دریا باقی مانده بود؛ بخش‌هایی که برای متخصصان کافی بود تا ویژگی‌های ساختاری مرتبط با یک کشتی جنگی دوره هلنیستی را شناسایی کنند.
دو شاهد، بازه زمانی ساخت و فعالیت این کشتی را دقیق‌تر مشخص کردند. تجزیه‌وتحلیل رادیوکربن نشان داد که قدمت الوارهای کشتی به حدود اواسط قرن نخست پیش از میلاد می‌رسد؛ در همین حال، روی منقاره برنزی کشتی نمادهایی دیده می‌شد که با میتریدات ششم اوپاتور ارتباط داشتند. پس از آن، پژوهشگران نمونه‌هایی از کشتی را برای انجام بررسی‌های علمی دقیق‌تر به مؤسسه کورچاتوف منتقل کردند.
مؤسسه باستان‌شناسی آکادمی علوم روسیه این کشتی را به رویدادهای پرتنشی مرتبط می‌داند که در سال ۶۳ پیش از میلاد فاناغوریا را دربرگرفت. براساس گزارش این مؤسسه، این کشتی متعلق به ناوگان میتریدات بوده و در جریان شورشی علیه این پادشاه، در فاصله حدود ۱۲۰ متری از ساحل آتش گرفته و سوخته است. بررسی‌های باستان‌شناسی در این شهر نیز شواهدی از ویرانی‌های مرتبط با آن شورش را شناسایی کرده‌اند؛ ازجمله بقایای اقامتگاهی که به میتریدات نسبت داده شده است.
مس به جای گزینه ارزان‌تر
تحلیل‌ها میخ‌ها را به دو گروه کلی تقسیم کرد: برخی از آن‌ها تقریباً از مس خالص ساخته شده بودند، در حالی که برخی دیگر علاوه بر مس، حاوی فلزات دیگری نیز بودند. پژوهشگران ترکیبات احتمالی مس-سرب-آنتیموان، مس-آنتیموان، مس-سرب و مس-روی-آنتیموان را شناسایی کردند؛ هرچند تأکید دارند که به دلیل کوچک بودن حجم نمونه‌ها، در تعیین آلیاژهای دقیق باید با احتیاط عمل کرد.
برخی از این عناصر اضافی ممکن است حاصل آلیاژسازی عمدی بوده باشند. عناصر دیگری مانند نیکل، کبالت، آهن و نقره که در غلظت‌های پایین یافت شدند، ممکن است همراه با سنگ معدن اولیه وارد فلز شده باشند یا در چرخه‌های متعدد ذوب و استفاده مجدد از فلز باقی مانده باشند.
این احتمال، بُعدی کاملاً انسانی به کشتی غرق‌شده می‌دهد. میخ‌ها ممکن است نه‌تنها نشانه‌هایی از دانش متالورژیکی، بلکه ردپای شیوه‌های کار در کارگاه‌ها را نیز در خود حفظ کرده باشند؛ کارگاه‌هایی که در آن‌ها صنعتگران فلزات موجود را دوباره استفاده می‌کردند، ویژگی‌های مواد را تغییر می‌دادند و برای کارهای مختلف، بست‌ها و اتصالات متفاوتی را انتخاب می‌کردند.
اما انتخاب کلی فلز اهمیت بیشتری دارد. میخ‌های آهنی در آن زمان گزینه‌ای ارزان‌تر در اختیار کشتی‌سازان قرار می‌دادند، بااین‌حال سازندگان این کشتی همچنان از مس و آلیاژهای مسی استفاده کردند. پژوهشگران این تصمیم را بخشی از راهبردی با هدف افزایش دوام و طول عمر کشتی می‌دانند؛ به‌ویژه با توجه به شواهدی که از تعمیرات دقیق و حساب‌شده به دست آمده است.
سرب، رزین و بدنه‌ای که برای دوام ساخته شده بود
مشخص شد نوار کوچک فلزی خاکستری‌رنگ عمدتاً از سرب اکسیدشده تشکیل شده است. شکل آن نشان می‌دهد که احتمالاً زمانی بخشی از بدنه کشتی را پوشانده یا تقویت می‌کرده و شاید سر یک میخ را که در زیر این صفحه سربی قرار داشته، می‌پوشانده است.
کشتی‌سازان یونانی و رومی گاهی برای محافظت از الوارهای بدنه در برابر جانداران دریایی مانند کرم‌های کشتی، بخش زیرین بدنه را با ورقه‌های سرب می‌پوشاندند. آن‌ها همچنین از صفحات سربی به عنوان وصله‌های تقویتی در قسمت‌هایی از بدنه که به استحکام بیشتری نیاز داشت، استفاده می‌کردند. بااین‌حال، در کشتی فاناغوریا، پژوهشگران هیچ مدرکی پیدا نکردند که نشان دهد بخش‌های قابل‌بررسی بدنه دارای یک پوشش سربی یکپارچه بوده است.
درعوض، پژوهش‌های پیشین وجود یک سامانه حفاظتی دیگر شامل رئالگار، رزین و موم را شناسایی کرده بودند. مطالعه جدید نشان می‌دهد که صفحات سربی احتمالاً تنها بخش‌های خاصی را تقویت می‌کردند؛ ازجمله محل اتصال قطعات چوبی به یکدیگر، در حالی که پوشش شیمیایی از بخش عمده سطح بیرونی بدنه محافظت می‌کرد.
این ترکیب نشان‌دهنده یک راهبرد انعطاف‌پذیر برای نگهداری و تعمیر کشتی است، نه یک الگوی ساخت واحد و ثابت. کشتی‌سازان می‌توانستند با مواد شیمیایی از چوب محافظت کنند، نقاط ضعیف را به صورت مکانیکی تقویت کنند و با گذشت زمان، قطعات منفرد کشتی را تعویض یا تعمیر کنند.
اعتبار عکس: گرشنیکوف و همکاران (۲۰۲۶).
منقاره برنزی برای ضربه‌زدن ساخته شده بود
چشمگیرترین شیء به‌دست‌آمده از این کشتی غرق‌شده، ۸۹ سانتی‌متر طول، ۴۴ سانتی‌متر ارتفاع و ۱۵٫۶ کیلوگرم وزن دارد. تزئینات برجسته روی آن شامل ستاره‌های پنج‌پر و هلال‌ها است؛ ویژگی‌هایی که به پژوهشگران کمک کرد این کشتی را به جهان میتریدات ششم مرتبط کنند.
آنالیز فلزات، اطلاعات بیشتری درباره این شیء در اختیار پژوهشگران گذاشت. آن‌ها دریافتند که منقاره جنگی از حدود ۹۱ درصد مس، ۴٫۷ درصد قلع و ۴٫۳ درصد سرب تشکیل شده و درنتیجه، نوعی برنز قلع-سرب است که هم قابلیت ریخته‌گری مناسبی دارد و هم در برابر فرسایش مقاوم است.
از نظر پژوهشگران، این ترکیب همچنین نشان می‌دهد که نمی‌توان منقاره را صرفاً یک قطعه تزئینی دانست. آن‌ها نتیجه گرفته‌اند که این آلیاژ توانایی تحمل ضربه‌های شدید را داشته و می‌توانسته هنگام برخورد کشتی یا به گل نشستن آن، از کیل (شاه‌تیر زیرین کشتی) محافظت کند؛ بنابراین این قطعه نقشی کاملاً کاربردی داشته است.
این نکته اهمیت دارد، زیرا تجهیزات دریایی باستانی اغلب بدون بدنه چوبی کشتی‌ای که زمانی آن‌ها را حمل می‌کرد به دست ما رسیده‌اند. اما در فاناغوریا، باستان‌شناسان هم منقاره فلزی و هم بخش قابل‌توجهی از خود کشتی را در اختیار دارند و به همین دلیل پژوهشگران می‌توانند بررسی کنند که چنین قطعه‌ای چگونه در یک سامانه مهندسی بزرگ‌تر جای می‌گرفته است.
اعتبار عکس: گرشنیکوف و همکاران (۲۰۲۶).
مهندسی پشتوانه یک جنگ طولانی
این مطالعه ادعا نمی‌کند که این کشتی منفرد نماینده تمام کشتی‌هایی بوده که در خدمت میتریدات یا پادشاهی بوسپوران قرار داشته‌اند. بااین‌حال، شواهدی کم‌سابقه و بسیار دقیق درباره مواد و شیوه‌های نگهداری و تعمیر در دسترس کشتی‌سازان دریای سیاه در قرن نخست پیش از میلاد ارائه می‌دهد.
میخ‌های مسی گران‌تر از میخ‌های آهنی بودند، اما در محیط دریایی مقاومت متفاوتی در برابر فرسایش داشتند. سرب برای تقویت بخش‌های خاصی از بدنه به کار می‌رفت. ترکیبات محافظ از الوارهای در معرض آب و محیط بیرونی محافظت می‌کردند. صنعتگران با چندین نوع آلیاژ مس کار می‌کردند و احتمالاً فلزات قدیمی را نیز ذوب و برای ساخت اتصالات جدید دوباره استفاده می‌کردند. مجموع این تصمیم‌ها به ساخت کشتی‌ای منجر شد که سازندگانش انتظار داشتند سال‌ها عملیاتی باقی بماند، نه کشتی‌ای که صرفاً برای یک لشکرکشی کوتاه ساخته شده باشد.
پژوهشگران معتقدند پادشاهی بوسپوران توجه قابل‌توجهی به حفظ آمادگی رزمی ناوگان خود داشته است. از دیدگاه آن‌ها، اتصالات بادوام و تعمیرات دقیق می‌توانستند کشتی‌ها را برای چندین دهه قابل استفاده نگه دارند.
این نتیجه بار دیگر داستان را به میتریدات بازمی‌گرداند. نویسندگان رومی این پادشاه را از طریق جنگ‌ها، کشتارها، شکست‌ها و امتناع او از کنار رفتن پس از شکست‌های پیاپی به یاد سپردند. اما کشتی غرق‌شده در فاناغوریا بخش دیگری از این کشمکش را در زیر دریای سیاه حفظ کرده است؛ کار کشتی‌سازان، فلزکاران و گروه‌های تعمیراتی که کشتی‌هایی را می‌ساختند و نگهداری می‌کردند که چنین جنگ‌هایی به آن‌ها وابسته بود.
منبع پژوهش: گرشنیکوف، ای. اِی.، اولخوفسکی، اس. و.، ترونکین، ای. ام.، گونچینا، او. ال.، گووور، ل. ای.، استرپتوف، آ. ن. و کورکین، و. آ. (۲۰۲۶). «بررسی ترکیب اشیای فلزی کشتی فاناغوریا متعلق به قرن نخست پیش از میلاد». نانوفناوری روسیه، جلد ۲۱، شماره ۱، صص. ۱۳۰–۱۳۷.
منبع: arkeonews.net منتشرشده در ۳ اکتبر ۲۰۲۶ برابر با ۱۱ مهر ۱۴۰۵
۲۵۹
کد مطلب 2283991
-
کشف یک راز مهندسی دو هزار ساله در اعماق دریای سیاه
-
خوشحالی مسعود کیمیایی بعد از دریافت جایزه سپاس برای فیلم قیصر؛ سال ۴۸ / عکس
-
چشم‌های شاه و جاسوسان مخفی ایران باستان
-
فوزیه، ملکه مصری ایران، در کنار خواهرش فائزه و در سال ۱۳۲۶ / عکس
-
از طهران تا تهران؛ چرا روستای تهران نزد پادشاهان عزیز شد؟ + عکس
-
خاطرات هاشمی ۱۳ مهر ۱۳۸۲: رئیس دادگستری تهران از عملکرد سعید مرتضوی، دادستان تهران، انتقاد کرد
-
فوزیه، ملکه مصری ایران، در کنار خواهرش فائزه و در سال ۱۳۲۶ / عکس
-
ابوالفتح‌میرزا پسر سوم مظفرالدین‌شاه در ایام جوانی / عکس
-
خوشحالی مسعود کیمیایی بعد از دریافت جایزه سپاس برای فیلم قیصر؛ سال ۴۸ / عکس
-
از طهران تا تهران؛ چرا روستای تهران نزد پادشاهان عزیز شد؟ + عکس